Staka Skenderova'nın İzinde: Saraybosna'da Eğitimin Öncüsü

Bosnalı yazar, eğitimci ve Saraybosna'nın ilk kadın öğretmeni Staka Skenderova, 1891'deki vefatının 135. Yıl dönümünde saygıyla anılıyor. Skenderova, Bosna Hersek'te ilk kız okulunu kurarak ve kadınların eğitimine öncülük ederek önemli bir iz bırakmıştır.

Staka Skenderova Kimdir?

Hadži Staka Skenderova, 1831 yılında Saraybosna'da, Prijepolje kökenli Ortodoks bir ailede dünyaya geldi. "Çok okuyan" bir kız olarak tanımlanan Skenderova, o dönemde kilisede şarkı söyleyen tek kadındı. Sadece Saraybosna'da kız çocukları için bir okul kuran ve kürsüye çıkan ilk kadın olmakla kalmayıp, aynı zamanda Bosna Hersek'te kendi kitabını yayınlayan ilk kadındı.

İlk Kız Okulunun Kuruluşu

Okul açmak için gerekli belgeleri toplama sürecinde Staka'ya, diğer ülkelerden yetkililerle işbirliği yapmasını sağlayan dil bilgisi büyük ölçüde yardımcı oldu ve bu da sonunda amacına ulaşmasına yardımcı oldu. Okul, 19 Ekim 1858'de Saraybosnalı Srskić ailesinden kiralanan bir evde, Djevojačka škola Stake Skenderove (Staka Skenderova Kız Okulu) olarak resmen faaliyete başladı. Okulun çalışma izni, 1861'den 1869'a kadar Bosna Hersek'teki Osmanlı İmparatorluğu veziri olan ve Staka'ya okul için edebiyat, giyim ve diğer tüm ihtiyaçları sağlama konusunda yardımcı olan Topal Osman-paşa tarafından verildi. Hatta Topal Osman-paşa'nın iki kızı da bu okula devam etmiştir.

Sultan Abdülaziz'in Desteği

Topal Osman-paşa, Staka'nın girişimini o zamanki Osmanlı Sultanı Abdülaziz'e bildirerek, Staka'nın bu bölgeden ilk kadın olarak İstanbul'dan davet almasına ve Sultan ile görüşmesine yardımcı oldu. Sultan, okul için ona 10.000 groş hediye etti. Staka, okul ücretini sadece zenginlerden alırken, maddi durumu zayıf olanlar ödeme yapmaktan muaf tutuluyordu. Okula, dini ve milliyeti ne olursa olsun tüm kız çocukları kayıt yaptırabiliyordu. Bu okuldaki sınavların yapıldığına dair ilk belge, 1866 yılında "Bosanski vijesnik" dergisinde yayınlanmış olup, Staka ve meslektaşlarının çalışmaları ve gayretleri övülmüş, özellikle öğrencilerin el sanatları takdir edilmiştir.

Toplumsal Katkıları ve Mirası

Staka'nın kız çocuklarının eğitimine yaptığı özverili çalışmaların yanı sıra, toplumsal katılımı da çok önemlidir. Türkçe'yi iyi bildiği için sık sık mahkemelerde yoksulları temsil ediyor, onlara mektuplar, dilekçeler, şikayetler yazıyordu... Yetkililer nezdinde şehirdeki bazı şeylerin iyileştirilmesi için mücadele ediyor, hapishaneleri ziyaret ederek mahkumlara yardım ediyor, evine yoksulları alıyordu ve bu nedenle her zaman iki veya üç yoksul kız çocuğu onunla birlikte yaşıyordu. Staka, 1825'ten 1856'ya kadar olan siyasi durumu ve olayları, özellikle tüccarların ve rahiplerin hatalı çalışma şekillerine değinerek, yetkililerin daha da öfkelenmesine neden olan "Ljetopis Bosne 1825 – 1856" (Bosna Yıllığı 1825 – 1856) adlı kitabında cesurca ve ayrıntılı olarak anlatmıştır.

Sıra Dışı Bir Kadın

Hadži Staka, yaşadığı dönemde gerçekten sıra dışı bir kadındı. Kudüs'te hac ziyaretinde bulundu ve orada rahibe oldu. O dönemde Saraybosna'da ne kadın manastırları ne de Ortodoks rahibeler olduğu için Staka, görünüşü ve giyimiyle "bu dünyadan vazgeçtiğini" belirtiyordu ve erkek kıyafetleri giyiyordu.